Келечек алыс эмес: Кыргызстан дүйнөлүк «акылдуу» шаарлар трендин кантип кармап жатат

Келечек чынында эле алыс эмес – ал азыр биздин шаарлардын көчөлөрүндө. «Акылдуу» багыттар машина агымына ылайыкташып, трафикти жөнгө салат, жүздөрдү тааный билүүчү камералар көчөлөрдөгү коопсуздукту көзөмөлдөйт, ал эми акылдуу эсептөө системалары электр энергиясы менен сууну үнөмдөйт.

Дүйнөлүк Smart City тренди баядан беле фантастика болуп калбай, азыр ал баса-бап өлкөбүздө да түшүнүктүү формага ээ болуп жатат. Санариптештирүү жөнүндөгү кыйкырыктардын артында инфрақұрылымды модернизациялоодон тартып, акылдуу системалар менен «пилоттук» технологиялык долбоорлорду киргизүүгө чейинки иштер турат. Мунун бардыгы технологиялар күнүмдүк жашоонун бир бөлүгүнө айланган жаңы шаардык ландшафтты түзүүдө.

Бул материалда Кыргызстан санарип шаарларды түзүү боюнча дүйнөлүк лидерлерди кантип кармап жатканын, кандай чечимдер киргизилип жатканын жана азыр түзүлүп жаткан келечекте шаарлар менен шаардыктар үчүн кандай перспективалар ачыла турганын талдайбыз.

Дүйнөлүк интеллектуалдаштыруу багыты

Азыркыдан он жыл мурун «акылдуу шаар» түшүнүгү келечек жөнүндөгү тасмалардагы футуристикалык болжолдой эле. Бүгүн бул – дүйнөдөгү ири экономикалар активдүү салым салып жаткан жаңы реалдуулук. Global Market Insights маалыматы боюнча, Smart City чечимдери үчүн дүйнөлүк рыноктун көлөмү 2024-жылы 634 миллиард АКШ долларына бааланса, 2034-жылга карата орточо жылдык 15,8% өсүү менен 2,74 триллионго жетүүсү мүмкүн.

Бул өтө тез өсүштүн себеби жөнөкөй: шаарлар өсүп жатат, технологиялар өнүгүп жатат, ал эми адамдар шаардык чөйрөдөн барган сайын ыңгайлуулук, коопсуздук жана экологиялык тазалыкты күтүп жатышат. Урбандашуу, инфрақұрылымды санариптештирүү жана нерселер интернетинин (IoT) киргизилиши жаңы шаардык доордун негизги өнүктүргүчтөрүнө айланууда.

Көптөгөн өлкөлөрдө өкмөттөр «акылдуу» жана туруктуу өнүгүү программаларына бет бурду. Кыргызстандын шаарлары технологиялык жактан Сингапур же Дубай сыяктуу мегаполис менен салыштырмалуу болбошу мүмкүн, бирок өлкө так ушул багытта ийгиликтүү алга жылып жатат. Бул жерде шаардык чөйрөнү санариптештирүү сүйлөмдүү сөз болуп калбай, акырындап конкреттүү кадамдарга айланууда — трафикти акылдуу башкаруу системаларын, видеокамераларды, эсептөө жана көзөмөлдөө системаларын, ошондой эле шаардыктардын жашоо сапатын жогорулатуучу чечимдерди киргизүү.

Smart City түшүнүгү эмнени билдирет жана ал Кыргызстанга эмне үчүн керек?

Smart City — бул жөн гана технологияларга бай шаар эмес, бирок маалыматтар, инновациялар жана адамдардын өз ара аракеттениш жүргүзгөн тирүү экосистема. Заманбап технологиялар шаардык кызматтарды жакшыртууга, ресурстарды үнөмдөөгө, чыгымдарды төмөндөтүүгө жана инфрақұрылымдын ишин ушундай жолго түзүүгө мүмкүндүк берет: транспорттон жарыктандырууга чейинки бардыгы жашагандар үчүн натыйжалуу жана пайдалуу иштеши керек.

«Акылдуу» шаардын негизги багыттарына төмөндөгүлөр кирет:

• Транспорт жана мобилдүүлүк — акылдуу багыттар, трафикти көзөмөлдөө жана санарип паркингдер кыймылдык тыгылыштарды азайтып, жүрүп-кыймылдуулукту ылдам жана ыңгайлуу кылат.
• Энергетика жана экология — энергиянын натыйжалуулугун камсыз кылуу системалары жана чыгарууларды көзөмөлдөө ресурстарды үнөмдөөгө жана чөйрөнү коргоого жардам берет.
• Коопсуздук — акылдуу видеокамералар жана маалыматтардын аналитикасы шаардыктарды коргоо деңгээлин жогорулатат.
• Жарандар үчүн санарип кызматтар — электрондук кызмат көрсөтүүлөр, онлайн төлөмдөр жана шаардык тиркемелер бийлик менен болгон өз ара аракеттешүүнү жөнөкөй жана ачык кылат.
• Инфраструктураны башкаруу — санариптик мониторинг шаардык көйгөйлөрдү өз убагында аныктоого жана чечүүгө жардам берет.

INTEGRA CITY компаниялар тобунун техникалык департаментинин директору Илья Беляков белгилеп кеткендей: «Кыргызстан үчүн Smart City — бул мезгилдин талабына жооп. Өлкө урбаниялашып жатат, шаарлар өсүп жатат, ал эми инфрақұрылым жаңы чечимдерди талап кылат. «Акылду» технологиялар жашоонун сапатын жакшыртуу менен гана чектелбейт, бирок чектелген ресурстарды натыйжалуу башкарууга мүмкүндүк берет. Бул жерде шаардык санарип экосистемасын түзүүнү стратегиялык жана комплекстүү ойлонуп иштеп чыгуу, ошондой эле эл аралык практикаларды жана жергиликтүү өзгөчөлүктөрдү эске алган мамиле зарыл».

Бүгүн Smart City ритмин ким аныктап жатат?

Эгерде «акылдуу» шаардын үлгүсүн издөө керек болсо, анда тизмеде биринчи болуп дээрлик ар дайым Сингапур турат. Бул жерде технологиялар шаардык ДНКнын бир бөлүгүнө айланды. Smart Nation демилгеси транспортту, саламаттыкты сактоону, коопсуздукту жана энергетиканы бир санарип экосистемасына бириктирип, башкарууну комплекстүү кылат.

Дагы бир жаркын мисал — Барселона, IoT-технологияларын колдонуудагы пионерлердин бири. Шаар боюнча жайгашкан миңдеген датчиктер жарыктандырууну, паркингдерди жана абанын сапатын көзөмөлдөйт. Натыйжа — коммуналдык чыгымдардан миллиондогон евро үнөмдөлүп, экологиялык стандарттар айтарлыктай жогорулады.

Сеулда санарип өкмөт активдүү өнүгүп жатат: шаардыктар көпчүлүк кызматтарды онлайн ала алышат, ал эми шаардык администрация чечим кабыл алуу үчүн реалдуу убакыттагы маалыматтарды пайдаланат.

2025-жылдын негизги тренддеринин арасында айрыкча төмөнкүлөр айрымаланып турат: ЖИ-башкарылуучу транспорттун өнүгүшү, шаарлардын санарип экинчи клондорун түзүү, «акылдуу» таштандыларды кайра иштетүү системаларын киргизүү жана жашыл технологиялардын аумагын кеңейтүү.

Дүйнөнүн Smart City лидерлеринин тажрыйбасы, датчиктер менен экрандардан турган акылдуу шаар маалыматтарга негизделген башкаруунун бүтүндөй системасына — ачык, ийкемдүү жана адамга багытталган системага өнүгүп жатканын көрсөтөт.

Кыргызстан санарип шаарлар дооруна кирип жатат

Жакында эле Кыргызстан үчүн «акылдуу шаар» футуристикалык тасмалардагы бир нерседей сезилсе, азыр бул чындыкка айланды.
Бишкектин, Оштун жана башка шаарлардын көчөлөрүндө жүздөрдү тааный билүүчү видеоаналитика жана видеокөзөмөл системалары, КЖБны бузууларды каттоо комплекстери иштеп, «акылдуу багыттар» жана жол кыймылын автоматташтырылган башкаруу системалары (АСУДД) транспорт агымын жөнгө салууга жана тыгылыштарды азайтууга жардам берет. Борбор шаарда гана 21 кесилишке система туташтырылды, ал эми планда — дагы 27ни киргизүү. Бүт өлкө боюнча 4 миңден ашык видеокамера реалдуу убакытта коопсуздукту көзөмөлдөп турат, анын ичинде жүздөрдү тааноо технологиясы менен. Садыр Жапаровдун буйругу боюнча «Коопсуз өлкө» долбоорунун алкагында алардын санын 20 миңге чейин көбөйтүү пландаштырылууда.

Параллелдүү түрдө шаардык санарип инфрақұрылым да өнүгүп жатат: «Автоэвакуатор» системалары менен интеграцияланган «акылдуу паркингтер», интерактивдүү аялдамалардын пилоттук долбоорлору, ошондой эле көрсөткүчтөрдү автоматтык түрдө өткөрүп, ресурстарды үнөмдөгөн суу менен электр энергиясынын «акылдуу» эсептөөчүлөрү пайда болууда.

Шаардык санарип кызматтар да жакшыртылууда — электрондук мамлекеттик кызматтардан коммуналдык төлөмдөрдү онлайн төлөөгө жана тургундардын инфрақұрылымдагы көйгөйлөрү жөнүндө билдире ала турган мобилдик тиркемелерге чейин. Мамлекеттик түзүмдөр, анын ичинде билим берүү, саламаттык сактоо, укук коргоо органдары акырындык менен «санарипке» өтүп, жарандар үчүн натыйжалуу жана жеткиликтүү болуп жатышат.

Кыргызстандын экинчи ири шаары Ош шаардык инфрақұрылымды санариптештирүү чөйрөсүндө борбордон эч калышпай жатат. Оштун жолдорунда «Акылдуу шаар» долбоорунун «Коопсуз шаар» компоненти иштейт, анын алкагында КЖБны бузууларды каттоочу түзмөктөр иш жүзүндө колдонулууда. «Коопсуз өлкө» долбоорунун алкагында жүздү тааноочу видеокамералар кризистүү абалдарды алдын алууга жана кылмышкерликке каршы күрөшүүгө жардам берет. Ошондой эле, түштүк борбордо электр энергиясын эсептөөнү санариптештирүү иши 100% бүтүрүлгөн — «акылдуу» эсептөөчүлөрдү орнотуу күз мезгилинде толугу менен аяктады. Бул жылдын февраль айында Президент Садыр Жапаров өлкөнүн «Акылдуу шаар» инфрақұрылымы өнүккөн технологиялык хаб болушу керек болгон «Ош-сити» IT-шаарчасынын курулушунун негизине капсула таштады.

Smart City багытына жандандыруучу жаңы ыргакты Ысык-Көл жээгинде курулуп жаткан толугу менен экологиялык таза жана «акылдуу» Асман шаарынын чоң долбоору кошту. Планда алдыңкы технологияларды киргизүү камтылат: бензин менен иштөөчү унаалардын ордуна электромобилдер жана электр коомдук транспорту, энергия үнөмдөө жана автоматташтырылган башкаруу системалары менен «акылдуу үйлөр», инфрақұрылымды санарип мониторингдөө, коммуналдык кызматтарды башкарууну автоматташтыруу жана экологиялык көзөмөл. Asman City Кыргызстандын шаарларынын өнүгүшүндөгү жаңы доордун белгиси болуп саналат.

«Акылдуу шаарлар» концепциясы Кыргызстан үчүн чоң экономикалык өзгөрүүлөргө ачык жол. IT-сектордун активдүү өнүгүшү, мамлекеттин колдоосу жана эл аралык тажрыйбанын аркасында өлкө региондук санарип трансформация лидерине айлануунун бардык мүмкүнчүлүгүнө ээ. «Акылдуу» келечек азыркы учурда негизделип жатат жана бул мегаполисдердин айлана-чөйрөсү эмес, тескерисинче, ар кандай чөйрөдөгү өлкөлөргө жана шаарларга ресурстарды натыйжалуу пайдаланууга, коопсуздукту жогорулатууга жана адамдардын жашоо сапатын жакшыртууга жардам берүүчү туруктуу өнүгүүнүн зарыл куралы болуп саналат.