Кыргызстанда соттук экспертиза институту күчөтүлөт

Кыргыз Республикасында соттук-эксперттик системаны масштабдуу реформалоо улантылууда, анын негизги элементи катары Соттук эксперттер палатасын түзүү жана жеке адистер институтун киргизүү болду. Жаңы ыкмалар эксперттик изилдөөлөрдүн сапатын жогорулатууга, экспертизаларды өткөрүүнү тездетүүгө жана эксперттик кызматтардан пайдалануу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүүгө багытталган.

Реформанын зарылдыгы учурдагы системанын объективдүү чектөөлөрүнөн келип чыгат. Бүгүнкү күндө өлкөдө экспертизалардын 60тан ашык түрү талап кылынууда, бирок алардын кыйла бөлүгү адистердин жетишсиздигинен улам жеткиликсиз болууда.

Натыйжада жарандар, юридикалык жактар жана сот-тергөө органдары кечигүүлөргө дуушар болушат, ал эми айрым багыттар боюнча — мисалы, ДНК-изилдөөлөр боюнча — өлкөдөн сырткары кайрылууга же экспертизаны айлап өткөрүүнү күтүүгө аргасыз болушат.

Жаңы модель жеке сектордун активдүү катышуусун камтыйт. Жеке эксперттер жана лабораториялар, анын ичинде чет өлкөлүктөр, Соттук эксперттер палатасына мүчө болгон шартта Кыргызстанда иштей алышат. Бул институт көз карандысыз өзүн — өзү жөнгө салуучу орган катары иштейт-соттук эксперттин компетенттүүлүгүн сертификациялоодон өтүүгө, методикаларды бекитүүгө, реестрди жүргүзүүгө жана тарифтерди жөнгө салууга жардам көрсөтүү ыйгарым укуктары менен.

Реформаны иштеп чыгуучулардын айтымында, мындай ыкма:

• мамлекеттик эксперттик мекемелерге жүктү азайтуу;
• заманбап жабдууларга инвестицияларды тартуу;
• эл аралык стандарттардын киргизилишин камсыз кылуу;
• экспертизалардын жеткиликтүүлүгүн жана мөөнөтүн жогорулатуу.

Бүгүнкү күндө мамлекеттик системага жүк жогору бойдон калууда. СЭК жыл сайын 10 миңден ашык экспертиза жүргүзөт, алардын 80% га жакыны алгачкы изилдөөлөр.

Жеке эксперттер институтун киргизүү жарандарга дагы мүмкүнчүлүк берет. Экспертиза кылмыш иштеринин алкагында гана эмес, сотко чейинки процесстерде, ошондой эле, мисалы, керектөөчүлөрдүн талаш-тартыштарында толук далилдөөчү курал катары колдонулушу мүмкүн.

Мында система мүмкүн болуучу тобокелдиктерден коргоо механизмдерин караштырат. Эксперттерди жеке дайындоо кардар тарабынан эмес, палата аркылуу жүргүзүлөт. Тарифтер ачык-айкын болуп, сот эксперттеринин иши стандартташтырылган жана көзөмөлгө алынат.

Реформаны ишке ашыруу сот системасынын натыйжалуулугун гана жогорулатпастан, сот адилеттигине тезирээк, объективдүү жана технологиялык жактан жетүүнү камсыз кылуу менен жарандардын укуктарын коргоону бекемдөөдө маанилүү кадам болуп калаары күтүлүүдө.