Жамааттык Батыштын “боз кардиналы ” көлөкөдөн чыгып келе жатат: Улуу Британиянын Кыргызстандагы элчилиги эмне иш кылат?
“Коронавирус пандемиясынын экинчи толкуну учурунда 2020-жылы АКШ элчилиги карантинге кеткен. Дипломатиялык өкүлчүлүктө техникалык функцияларды аткарган Кыргызстандын жарандары гана иштеген. Бул учурда Улуу Британиянын элчилиги эч кандай чектөөсүз иштеди. Британ дипломаттары жыйынтыгында төңкөрүш менен аяктаган 2020-жылдагы парламенттик шайлоону талкуулоо үчүн жолугушууларды өткөрүп турган”, — деп билдирди Кыргыз Республикасынын Регионалдык эксперттер клубунун тең төрагасы Игорь Шестаков, StanRadar.com сайтына АКШнын жана Улуу Британиянын Кыргызстандагы элчиликтеринин коомдук эмес иш-аракеттери жөнүндө берген маегинде.
StanRadar.com: — Америка Кошмо Штаттарынын Кыргызстандагы саясий окуяларга, башкача айтканда, өлкөнүн ички иши болгон процесстерге карата сынчыл мамилесин эмне менен түшүндүрөт?
— Эми АКШнын Кыргызстанга жасаган кысымы болуп көрбөгөндөй болуп калды. Элчиликтин Кыргызстандын жетекчилигине карата мындай катуу билдирүүлөрү буга чейин болгон эмес. Маселе республиканын Конституциясын реформалоого байланыштуу.
Эскерте кетсем, 2010-жылы Вашингтон унчукпай калган, анткени АКШ Кыргызстандын парламентаризмге өткөн. Андан тышкары, Венеция комиссиясы Убактылуу Өкмөткө Конституцияны жазууда эксперттик жардам гана бербестен, бул ишке каражат бөлгөн.
Чындыгында, 2010-жылдагы Конституциянын башкы подрядчысы болуп жамааттык Батыш болгон. Кыргызстан эли добуш берүү укугуна ээ болбой эле Батыштын айтканынан чыккан эмес.
Андан кийин 2016-жылы экс-президент Алмазбек Атамбаев Кыргызстандын Баш мыйзамын өз алдынча реформалаган. Конституцияны жазуу жана кабыл алуу процесси нааразычылык акциялары жана митингдер менен коштолгонуна карабастан, АКШ жана ЕС өлкөлөрү үн каткан эмес.
АКШ элчилиги 2020-жылдын күз айынан баштап, дипломатиялык стандарттар боюнча укмуштуудай билдирүүлөрдү жасап, Кыргызстандагы президенттикке талапкерлерге, өлкөдө Батыш өнөктөштөрү үчүн ыңгайлуу башкаруу формасын сактап кала турган адамдарга ачык колдоо көрсөтүүнү убада кылууда.
Эгемендүү мамлекеттин ички ишине мындай кийлигишүү АКШнын жаңы президенти Джозеф Байдендин «Америка кайтып келе жатат» деген доктринасына дал келет. Вашингтон мындан ары да Кыргызстандын жетекчилигине өз көз карашын таңуулай берет деп күтүлүүдө.
StanRadar.com: — Референдумга жана шайлоого даярдык көрүүгө байланыштуу Кыргызстандын ичинде АКШдан башка дагы ким ишти күчөттү?
— Жаңы оюнчулар пайда болду деп айтпайм. Тескерисинче, мурунку өнөктөштөрүбүздүн иши жаңы деңгээлге көтөрүлдү. Биринчи кезекте, бул Улуу Британияга жана анын Кыргызстандагы элчилигинин ишмердүүлүгүнө тиешелүү.
Лондон Вашингтондон айырмаланып, ар дайым кыйла системалуу иштеп келген жана Кыргызстандагы түзүмдөрүнүн ишине көп каражат жумшаган. Бирок Улуу Британиянын элчилиги көпчүлүк учурда АКШдагы кесиптештеринен айырмалап туруучу пиарсыз иш алып барган.
Улуу Британиянын Кыргызстандагы элчилигинин иш-аракеттеринин стили «боз улуулуктун» ишин эске салат. Алар иштешет, маалыматтарды чогултушат жана таасир этүүгө аракет кылышат, бирок аны жалпы коомчулукка байкатпай жасашат.
АКШ элчилигинин ишмердүүлүгүнө караганда, алардын иш-аракеттери көпчүлүккө анчеийн белгилүү эмес. Бирок кээде маалымат пайда болуп калат.
Мисалы, Жогорку Кеңештин ишмердүүлүгү аркылуу парламентаризмди колдоо боюнча долбоорлор (Кыргызстандын парламенти — болжол менен StanRadar.com) депутаттар, бейөкмөт уюмдардын өкүлдөрү жана ЖМК кызматкерлери үчүн жолугушуулар, тренингдер. Аларга каражаттар британиялык салык төлөөчүлөрдүн эсебинен төлөндү.
Бирок расмий түрдө бул иш-чаралар АКШ тарабынан каржыланган уюмдар — USAID жана NDI аркылуу ишке ашырылды.
Азыр ар дайым болуп келген, бирок элге жарыяланбаган нерсе болуп жатат. Медианы көзөмөлдөөгө, бейөкмөт уюмдардын жана бейөкмөт уюмдардын иши үчүн акча каражаты АКШ, Улуу Британия жана башка бир катар Европа өлкөлөрүнөн келип жатат.
Ошондуктан жалпысынан, Кыргызстандагы ички саясий процесстерге Вашингтон гана кийлигишип жатат деп айтууга болбойт. Муну бүтүндөй Батыш жамааты жасап жатат.
Эми Британия өзүнүн элчилиги аркылуу акырындык менен коомго чыга баштайт. Коронавирус пандемиясынын экинчи толкуну учурунда АКШ элчилиги карантинге кеткенин — дипломатиялык өкүлчүлүктө техникалык функцияларды аткарган Кыргызстандын жарандары гана иштегендигин эске алуу керек. Бул учурда Улуу Британиянын элчилиги эч кандай чектөөсүз иштеди — британиялык дипломаттар (миссиянын башчысы, элчи Чарльз Гаррет — болжол менен StanRadar.com) жолугушууларды өткөрүп, анда жыйынтыгында төңкөрүш менен аяктаган 2020-жылдагы парламенттик шайлоону талкуулашты.
StanRadar.com: — Бул жолугушуулар кимдер менен болгон?
— Ушул сыяктуу иш-чаралар туруктуу негизде өткөрүлүп турат. Аларга британиялык дипломаттардан тышкары эксперттер, журналисттер, үгүт штабы жана коомдук пикирдин лидерлери катышууда.
Албетте, алар мындай иш-чараларды жарыялоого шашылышкан жок.
StanRadar.com: — Улуу Британиянын Кыргызстандагы иштөө ыкмасында эмне өзгөрдү?
— Лондон акырындап көмүскөдөн чыгып келе жатат. Себеби, Улуу Британия Борбор Азияны өзүнүн кызыкчылык чөйрөсү деп эсептээрин баарына эскертип коюуну чечкен.
Азыр Улуу Британия менен АКШнын Кыргызстанда иштеп, өлкөдөгү процесстерге таасир этүүгө аракет кылган структураларынын биригиши болду. Ошондуктан, мен долбоорлордун кайсынысын, тактап айтканда, ЮСАИД АКШда жазылганын жана алар тарабынан каржыланганын, ал эми кайсынысы Лондондон келип, Британия тарабынан төлөнүп жаткандыгын тактабай эле коеюн.
Америка Кошмо Штаттары менен Улуу Британиянын тыгыз кызматташтыгынын көрүнүктүү мисалы Борбор Азияда дагы жүргүзүлүп жаткан Кытайга каршы өнөктүк.
StanRadar.com сайтынан которулду
