Кыргызстан менен Сауд Арабия өлкөлөрүнүн ортосундагы дипломатиялык мамилесине 30 жыл болду
Кечээ Сауд Арабия менен Кыргызстандын ортосундагы дипломатиялык мамилелердин түзүлгөнүнө 30 жыл толуп, бул иш чарага арналган форум болуп өттү. Бул иш чарага Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министринин орун басары А.М.Артыкбаев, Сауд Арабия Королдугунун элчиси Ибрагим бин Ради бин Абдурахман Аль Ради, жана Көз карандысыз журналисттер уюмунун жетекчиси Азамат Касыбеков, өлкөдөгү массалык маалымат каражаттарынын кабарчылары катышты.
Эки өлкөнүн ортосундагы кызматташтыктын 30 жылдыгына карата уюшулган форумда Сауд Арабия Королдугунун элчиси Ибрагим бин Ради бин Абдурахман Аль Ради ушунча жыл аралыгында кандай иштер аткарылгандыгы тууралуу жалпы маалыматтарды берип өттү.
Элчи Ибрагим бин Ради бин Абдурахман Аль Радинин айтымында эки өлкөнүн ортосунда карым-катнаш 30 жыл аралыгында жакшы бекемделген:
-Ушул сонун мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, эки ыйык мечиттин сакчысы Король Салман бин Абдул Азизге жана Кыргыз Республикасынын Президенти Улуу Урматтуу Садыр Жапаровго (Аллах сактасын) чын жүрөктөн куттуктайм, — деп баштады элчи.
-31-август, 1991-жылы Кыргызстан Советтер Союзунан эгемендүүлүккө ээ болгондо, 1991-жылдын 30-декабрында Сауд Аравия Королдугу Араб өлкөлөрүнүн ичинен биринчилерден болуп Кыргыз Республикасынын эгемендүүлүгүн тааныган. Кийинки, 1992-жылдын 19-октябрында Жидда шаарында эки өлкөнүн ортосунда дипломатиялык мамилелерди орнотуу жөнүндө протоколго кол коюлду.
2008-жылы Эр-Риядда Кыргызстандын Сауд Аравия Королдугундагы элчилиги ачылса, үч жылдан кийин Бишкекте Сауд Аравиянын элчилиги ачылды. Ошондон бери эки өлкөнүн ортосундагы мамилелер ырааттуу түрдө өсүп, түрдүү тармактарда кызматташтык өнүгүүдө. Мамилелердин чыңдалышына эки өлкөнүн бардык деңгээлдеги расмий өкүлдөрүнүн өз ара иш сапарлары жана түрдүү тармактарда кызматташуу боюнча бир катар макулдашууларга жана өз ара түшүнүшүү меморандумдарына кол коюу, ошондой эле аймактык жана эл аралык уюмдарда өз ара колдоо көрсөтүү көмөктөштү. Кошумчалай кетсек, акыркы жылдарда, айрыкча коронавирустук пандемияга чейин эки өлкөнүн ортосунда туристтик саякаттардын көлөмүнүн кескин өсүүсү байкалды.
Бүгүнкү күндө ар кандай чөйрөлөрдө эки тараптуу мамилелерди чыңдоо максатында түзүлгөн кыргыз-сауд биргелешкен комитети, ошондой эле биргелешкен ишкер кеңеш бар. Кыргызстан эгемендүүлүккө ээ болгондон бери Сауд Аравия Королдугунун Өкмөтү жол, саламаттыкты сактоо, билим берүү жана башка социалдык обьекттерге колдоо көрсөтүп келет..
Саясий мамилелер тууралуу айта турган болсок, акыркы жылдарда эки тараптуу мамилелердин олуттуу активдешүүсү байкалып, анын аркасында жогорку деңгээлдеги визиттер тез-тез алмашууда. Мисалы, бир жылга жетпеген убакыттын ичинде көптөгөн сапарлар болду, анын ичинде:
• 2022-жылдын 20-21-мартында Сауд Аравия Королдугунун Тышкы иштер министри, Улуу Даражалуу Принц Файсал бин Фархан Аль Сауддун Кыргыз Республикасына сапары. Бул Королдуктун тышкы иштер министринин акыркы 30 жылдагы биринчи сапары.
• Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министри Динара Кутманованын 2022-жылдын январында Сауд Аравиясына иш сапары. Келечектеги минералдардын биринчи форумуна катышты.
• Кыргыз Республикасынын Коргоо Министринин Сауд Аравиясына сапары, анын алкагында министр мырза Эр-Рияд шаарындагы Бүткүл дүйнөлүк коргоо көргөзмөсүнө барды.
• Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин Төрагасынын биринчи орун басарынын сауд-кыргыз бизнес форумуна катышуу үчүн 2022-жылдын февралында Королдугуна иш сапары.
• 2022-жылдын февраль айында Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министри Азамат Жаманкуловдун Королдукка болгон иш сапары.
• Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министри Жээнбек Кулубаевдин 2022-жылдын июнь жана сентябрь айларында Сауд Аравия Королдугуна жасаган иш сапары.
• Сауд Аравиясынын Айыл чарба министрлигинин делегациясынын 2022-жылдын башында Кыргыз Республикасына иш сапары.
• Сауд өнүктүрүү фондунун делегациясынын 2022-жылдын февралында Кыргыз Республикасына иш сапары.
• 2022-жылдын май айында Сауд Аравиясынын Аш-Шура Мажлисинин делегациясынын (Кеңешүүчү кеңеш) Кыргыз Республикасына иш сапары.
• Сауд Өнүктүрүү Фондунун Аткаруучу директорунун 2022-жылдын сентябрь айында Кыргыз Республикасына сапары, анын жүрүшүндө делегация Кыргыз Республикасынын Президенти, Тышкы иштер министри, ошондой эле Кыргыз Республикасынын башка расмий өкүлдөрү менен жолугушту. Сапардын алкагында Сауд өнүктүрүү фонду каржылаган мектеп куруу долбоорунун алкагында курулган 500 орундуу мектептин ачылыш аземи жана балдар ооруканасынын курулушуна капсула салуу аземи да болду.
• Король Абдулла атындагы гуманитардык операциялар фондунун делегациясынын Кыргызстанга сапары 2022-жылдын ноябрь айына пландаштырылган.
Эл аралык уюмдарда да координациялоо деңгээли көтөрүлгөнүн да белгилей кетүү керек. Ошентип, Кыргызстан бир катар эл аралык уюмдарда Королдуктун талапкерлиги үчүн добуш берип, ошондой эле Эр-Рияд шаарында ЭКСПО-2030 көргөзмөсүн өткөрүүгө Падышалыктын талапкерлигин колдой турганын билдирди. Падышалык дагы бир катар эл аралык уюмдарда Кыргызстандын талапкерлигин колдогон. Ошондой эле, Кыргызстан Сауд Арабиянын шаарларына хусилердин террордук чабуулдарына байланыштуу бир катар билдирүүлөрдү жасады.
Эки өлкө кол койгон келишимдердин тизмеси:
Эки өлкөнүн ортосунда кол коюлган макулдашуулар жана меморандумдар:
Эки өлкөнүн ортосунда дипломатиялык мамилелерди орнотуу жөнүндө протокол (1992-жылдын 19-октябры, Жидда шаары).
Экономикалык, маданий жана илимий тармактарда кызматташуу жөнүндө Башкы макулдашуу (2014-ж. январь, Бишкек ш.).
Эки өлкөнүн элчиликтери үчүн имараттарды куруу үчүн жер тилкелерин алмашуу жөнүндө макулдашуу (2014-жылдын январь, Бишкек ш.).
Ишкерлер кеңешин түзүү жөнүндө меморандум (2014-ж. декабрь, Эр-Рияд шаары).
Кош салык салуудан качуу жана киреше салыгын төлөөдөн качууну болтурбоо жөнүндө макулдашуу (2014-жылдын декабрь айы).
Аба байланышы боюнча келишим (2014-жылдын декабрь, Эр-Рияд шаары).
Эки өлкөнүн Маданият министрликтеринин ортосундагы кызматташтык жөнүндө меморандум (2016-жылдын ноябрь айы, Эр-Рияд шаары).
Кылмыштуулук менен күрөшүү чөйрөсүндө кызматташуу жөнүндө меморандум (2016-жылдын май айы, Жидда шаары).
Айыл чарба жана балык чарбасы жаатында кызматташуу жөнүндө макулдашуу (2017-жылдын апрель айы, Эр-Рияд шаары).
Эки өлкөнүн Тышкы иштер министрликтеринин ортосундагы саясий консультациялар жөнүндө меморандум (2019-жылдын февраль, Эр-Рияд ш.).
Эки өлкөнүн билим берүү министрликтеринин ортосундагы маданий жана илимий тармактарда кызматташуу жөнүндө меморандум (2019-жылдын декабрь, Эр-Рияд шаары).
Сауд Аравия Королдугунун Мамлекеттик пенсиялык фонду менен Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун ортосундагы пенсиялык камсыздоо жаатында кызматташуу жөнүндө меморандум (2019-жылдын декабрь, Эр-Рияд шаары).
Жаштар жана спорт жаатында кызматташуу жөнүндө макулдашуу (2019-ж. декабрь).
Сауд Аравия Королдугунун Жарандык коргонуу департаменти менен Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин ортосундагы кызматташуу жөнүндө меморандум (2019-жылдын декабрь, Эр-Рияд ш.).
Эки өлкөнүн айыл чарба министрликтеринин ортосундагы ветеринардык коопсуздук жаатында өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандум (2019-жылдын декабрь, Эр-Рияд ш.).
Дипломатиялык институт (ханзаада Сауд Аль-Файсал атындагы) менен Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин Дипломатиялык академиясынын ортосундагы өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандум.
Сауд Аравиянын Стандартташтыруу жана метрология боюнча органы менен Кыргыз Республикасынын Экономика жана Финансы министрлигине караштуу Стандартташтыруу жана метрология борборунун ортосундагы техникалык кызматташтык программасы (2021-жылдын октябрь айы).
2022-жылдын 15-февралындагы Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети менен Сауд өнүктүрүү фондунун (SDF) ортосундагы өз ара түшүнүшүү карызды төлөө боюнча меморандум. Кеп Кыргыз Республикасынын СФРге 327366 сауд риалы (87 миң 200 АКШ доллары) өлчөмүндөгү карызын 2027-жылдын августуна чейин жылдыруу жөнүндө болуп жатат.
Каралып жаткан кызматташуу жөнүндө макулдашуулар жана меморандумдар:
Бүгүнкү күндө эки мамлекет тарабынан каралып жаткан бир катар келишимдер жана кызматташуу боюнча меморандумдар бар (алардын саны 20дан ашык).
Сауд Аравиясы тарабынан берилген өнүктүрүү жардамына келсек, алардын арасында төмөндөгүлөр бар:
— Сауд Аравия Королдугу 2014-жылдын январь айында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин имаратына мечиттин курулушуна салым катары бир жүз элүү миң АКШ доллары өлчөмүндө каражат бөлгөн.
— 2014-жылдын январь айында Сауд Аравия Королдугу Эр-Рияддагы Кыргыз Республикасынын элчилигин курууга үч миллион АКШ долларын бөлгөн.
— 2015-жылы Сауд Аравия Королдугу Сауд Аравиянын Кызыл Жарым Ай коому аркылуу Кыргыз Республикасында болжолдуу баасы үч миллион АКШ долларын түзгөн төрт медициналык борбор ачты (Бишкекте, Ысык-Көлдө жана экөө Ош облусунда).
— 2012-жылы Сауд өнүктүрүү фондунан (Тараз – Талас) автожолдун курулушуна 10 млн АКШ доллары өлчөмүндө кредит берилген.
— Кыргызстандын Улуттук китепканасында Сауд Арабияны изилдөө борборун түзүүгө Сауд Аравия Королдугу 50 миң АКШ доллары өлчөмүндө каражат бөлгөн. Бул борборго китептер жана брошюралар берилди, алардын жардамы менен китепканага келгендер КСАнын тарыхы жана цивилизациясы менен тааныша алышат.
— 2016-жылдын июнь айында Куткаруу жана гуманитардык жардам борбору. Король Салман Кыргыз Республикасынын Ош облусунда болгон жер титирөөдөн жабыркагандарга үч учак менен 100 тонна гуманитардык жардам жеткирди.
— 2017-жылдын май айында Сауд өнүктүрүү фонду кыргыз тарап менен үч кредиттик келишимге кол койгон: биринчиси мектептерди курууга 30 миллион АКШ долларына, экинчиси Бишкектеги балдар ооруканасын оңдоого 30 миллион долларга жана үчүнчүсү түндүк-түштүктү каржылоо үчүн 20 млн.
— Сауд өнүктүрүү фонду Кыргыз Республикасындагы Ысык-Көл айланма жолунун курулушун каржылоого 35 миллион АКШ доллары өлчөмүндө кредит берүүгө макул болду.
— 2018-жылы Сауд өнүктүрүү фонду Кыргыз Республикасына айылдарды таза суу менен камсыздоо жана канализация тармактарын каржылоо үчүн 30 миллион доллар насыя берүүгө макул болгон.
— Сауд өнүктүрүү фонду бир катар медициналык борборлорду жабдуу жана жаныбарлардын карантиндик зонасын түзүү жана жабдуу үчүн 3,79 миллион АКШ доллары өлчөмүндө грант берүүгө макул болду.
— Коронавирустук пандемиянын таасирин азайтуу үчүн Король Салман Куткаруу жана гуманитардык жардам борбору Кыргыз Республикасына медициналык буюмдар түрүндө 500 000 АКШ доллары өлчөмүндө жардам көрсөттү.
— Ноябрь 2021 Король Абдулла бин Абдулазиз эл аралык гуманитардык фонду Ислам өнүктүрүү банкы менен биргеликте Fael Al-Khair программасынын алкагында 5 көчмө медициналык клиника, трейлер жана тез жардам унааларын ишке киргизди.
— Май 2022 Король Салман куткаруу жана гуманитардык жардам борбору Сауд Аравия Королдугунун өкмөтү тарабынан Кыргыз Республикасына белек катары 25 тонна курма тартуулады, — деп билдирди элчи.
-Сауд Аравия Королдугунун Өкмөтү бардык багыттар боюнча эки тараптуу кызматташууну улантууга жана Кыргыз Республикасына гранттар жана кредиттер түрүндө түрдүү секторлордо долбоорлорду ишке ашырууда мындан ары да колдоо көрсөтүүгө кызыкдар экендигине ишендиргим келет. Бул долбоорлор Кыргызстандын мындан аркы өнүгүүсүнө оң таасирин тийгизет деп ишенебиз. Падышалыктын колдоосу эки Ыйык мечиттин сакчысы жана мураскор ханзааданын (Аллах аларды сактасын) эки өлкөнүн ортосундагы кызматташтыкты өнүктүрүүгө жана бир туугандык мамилелерди чыңдоого кызыкдар экенин дагы бир жолу тастыктайт, — деп сөзүн жыйынтыктады элчи.
Бул эки өлкөнүн ортосундагы дипломатиялык кызматташтыктын 30 жылдыгына арналган форумга катышкан Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министринин орун басары А.М.Артыкбаев форумдун катышуучуларын куттуктап сөзүн баштады:
-Өзүңуздөргө маалым болгондой, 1992-жылдын 19-октябрында эки өлкөнүн ортосунда алгачкы документке кол коюлган. Ошол күндөн баштап, тараптардын жигердүү аракеттеринин натыйжасында өз ара ишенимге негизделген саясий мамилелер түзүлүп, бийик жана эң жогорку деңгээлдеги өз ара сапарлар уюштурулуп келди.
2007 жылы Кыргыз Республикасынын Эр-Рияд шаарында Элчилиги ачылып, ал эми 2011 жылы Сауд Араб Падышалыгынын Бишкек шаарындагы Элчилиги ачылган. Эки өлкөнүн дипломатиялык өкүлчүлүктөрүнүн үзүрлүү иш аракеттеринин аркасы менен, бир нече ийгиликтүү иш-чаралар уюштурулуп, ар кандай тармактарды өнүктүрүүгө багытталган жеткиликтүү деңгээлде укуктук-келишим базасы түзүлдү.
Быйыл юбилейлик жылда Сауд Араб Падышалыгынын Тышкы иштер министри Улуу Даражалуу Ханзаада Файсал бин Фархан Аль Сауд мырза кыргыз-сауд мамилелер тарыхында алгачкы жолу Кыргыз Республикасына расмий сапары менен келип, биздин өлкө жетекчилерибиз менен жигердүү сүйлөшүүлөрдү өткөрүп кетти. Ошондой эле, Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министри Кулубаев Жээнбек мырза Сауд Арабияга расмий сапар менен барып, бир катар маанилүү сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп келди.
Мындан тышкары, эки өлкөнүн ортосунда соода-экономикалык, маданий-гуманитардык, кредиттик жана каржылык кызматташтык жигердүү өнүгүүдө. 30 жыл аралыгында кыргыз-сауд өкмөттөр аралык биргелешкен комиссиянын эки жолку жыйыны жана быйыл Эр-Рияд шаарында эки өлкөнүн мамилелеринин тарыхында биринчи кыргыз-сауд бизнес-форуму ийгиликтүү өткөрүлдү.
Мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, Кыргызстанда транспорт, билим берүү, саламаттык сактоо жана социалдык тармактардагы ишке ашырылып жаткан маанилүү долбоорлорду каржылоого көмөк көрсөтүп келгени үчүн жана пандемия учурунда гуманитардык жардам көрсөткөн үчүн Сауд Араб Падышалыгынын жетекчилигине терең ыраазычылык билдирем.
Азыркы тапта эки өлкөнүн ортосунда эч кандай саясий келишпестиктер жана карама-каршылыктар жок экендигин белгилеп, эки тараптуу кызматташтык туруктуу деңгээлде өнүгүп жаткандыгын билдирем.
Кыргыз Республикасы боордош Сауд Араб Падышалыгы менен достук алакаларын бекемдөөгө жана кызматташтыктын бардык багыттарын өнүктүрүүгө, анын ичинде соода-экономикалык жана инвестициялык кызматташтыкты арттырууга, маданий жана илимий кызматташтыкты бекемдөөгө абдан кызыкдар экендигин белгилейм.
Жакында эки өлкөнүн ортосунда түз үзгүлтүксүз аба каттамдарын ачуу менен соода алмашуунун көлөмү жогорулайт жана туризм сектору өнүгөт деп үмүттөнөм.
Ушул жылы эки өлкөнүн ортосунда дипломатиялык мамилелердин орнотулгандыгынын 30 жылдык маарекесине карата, алдыда жогорку деңгээлдеги бир катар иш-чаралар пландалууда.
Мындан тышкары, кыргыз-сауд өкмөттөр аралык биргелешкен комиссиянын үчүнчү жыйынын, тышкы иштер министрликтер аралык саясий кеңешмелердин биринчи отурумун жана Бишкек шаарында экинчи бизнес-форумун биргеликте жогорку деңгээлде өткөрүүнү пландап жатабыз. Сиздерге ийгилик каалап, эки мамлекеттин кызматташтыгы мындан ары да бекемдей берүүсүн тилейм, — деди Артыкбаев.
Ал эми Кыргызстандагы көз карандысыз Журналисттер биримдигинин жетекчиси Азамат Касыбеков эки өлкөнүн ортосундагы дипломатиялык катраш тууралуу пикирин билдирди:
-Сауд Аравия Королдугунун элчиси Ибрагим бин Ради бин Абдурахман Аль-Радинин өтүнүчү менен Кыргызстандын журналисттеринин көз карандысыз союзу Кыргызстандагы журналисттер үчүн брифинг өткөрүүгө көмөктөшүүдө. Бул биздин өлкөлөр ортосундагы мамилелерди жакшыртуу максатында жасалып жатат. Белгилей кетсек, Сауд Арабиясы араб дүйнөсүнүн лидерлеринин бири. Сауд Аравиясынын Кыргызстанга көрсөткөн жардамын өзгөчө белгилей кетүү керек. Сауд Аравиянын аркасы менен Кыргызстанда мектептер, жолдор, ооруканалар жана ар кандай социалдык объектилер курулуп жатат. Медициналык жана башка жабдууларды сатып алууга каражат бөлүнүүдө.
Сауд Арабиясы ГЭСтерди курууга жана башка ири долбоорлорго инвестиция салууга кызыкдар.
Сауд Аравиядан келген туристтердин саны геометриялык жактан өсүүдө.
Биздин айыл чарба өндүрүүчүлөрүбүз Сауд Аравияга өз продукцияларын экспорттоого мүмкүнчүлүк алышты. Ошондой эле Сауд Аравия Королдугунун жана Кыргызстандын журналисттик коомчулугунун кызматташуусуна көңүл буруу абдан маанилүү. Бул жерде да ийгиликтер бар. Кыргызстандын айрым журналисттери Сауд Аравиянын Королу Салман ибн Абдул-Азиз Аль Сауддун жеке чакыруусу менен ажылык сапарга барышты. Эр-Риядга кыргызстандык журналисттер үчүн көптөгөн түрдүү сапарлар уюштурулду. Эки өлкөнүн журналисттеринин кызматташтыгы мындан ары дагы чыңдалат деп ишенебиз, — деп билдирди.
Эки өлкөнүн 30 жылдык дипломатиялык кызматташуусуна арналган форумдун катышуучулары ийгилик каалап, мындан аркы жигердуу байланыш үзүлбөй улана беришин айтышты.
